آتشبس شکننده و مثلث تلهها؛ چرا ماشین جنگی آمریکا در برابر ایران ترمز کرد؟
در روزهایی که سایه سنگین ناوها و موشکها بر سر خاورمیانه گسترده شده و یک «آتشبس موقت» جایگزین اخبار بمباران شده است، افکار عمومی با یک سوال بزرگ مواجه است: چرا جنگ متوقف شد و قدم بعدی چیست؟ در قسمت جدید پادکست کد ملی، پویان پیوست در گفتوگویی چالشی و عمیق با دکتر رحمان قهرمانپور، پژوهشگر ارشد مسائل استراتژیک، به واکاوی لایههای پنهان این نبرد ناتمام پرداخته است. در این مقاله جامع، دلایل توقف جنگ، خطاهای تکنولوژیک، روانشناسی ترامپ و سناریوهای پیشرو را بررسی میکنیم.
🎧 برای تماشای کامل این گفتگوی جذاب و شنیدن تحلیلهای دقیقتر، ویدئوی کامل این مصاحبه را در کانال یوتیوب یا آپارات «کد ملی» تماشا کنید:
در حال بررسی ارتباط...
بنبست در اتاق وضعیت؛ چرا حملات متوقف شد؟
توقف حملات نظامی آمریکا صرفاً یک تصمیم اخلاقی نبود، بلکه ریشه در محدودیتهای فنی و محاسبات سیاسی داشت. گزارشهای ارتش آمریکا به دونالد ترامپ نشان میداد که در حدود روزهای بیست و چهارم و بیست و پنجم درگیری، تقریباً تمام اهداف از پیش تعیینشده مورد اصابت قرار گرفتهاند، اما ایران همچنان از تسلیم شدن سر باز زده است.
در این نقطه، ماشین جنگی آمریکا با یک دوراهی استراتژیک مواجه شد: یا باید سطح تنش را به شدت بالا میبرد و زیرساختهای حیاتی (مانند نیروگاههای برق دماوند و خوزستان) را هدف قرار میداد، یا به یک توقف تاکتیکی تن میداد. هدف قرار دادن نیروگاهها به معنای خاموشی مطلق پایتخت و فلج شدن بیمارستانها بود. این اقدام نه تنها یک جنایت جنگی آشکار تلقی میشد و افکار عمومی جهان را علیه آمریکا میشورانید، بلکه با واکنش متقابل ایران در هدف قرار دادن زیرساختهای انرژی منطقه همراه میشد؛ کابوسی که میتوانست قیمت جهانی نفت را به بالای ۲۲۰ دلار برساند. در نتیجه، واشنگتن تصمیم گرفت با حملات نقطهای محدود (مانند انهدام پل بیلقان کرج) فشار روانی را حفظ کند و سپس فاز نظامی را به یک «محاصره دریایی» تغییر دهد.
افسانه «جنگ تمیز» و خطاهای مرگبار الگوریتمها
با وجود ادعای آمریکا مبنی بر پرهیز از حمله به مراکز غیرنظامی، واقعیت میدان جنگ چیز دیگری بود. آسیب دیدن مدرسهای در میناب، برخی مراکز درمانی و زیرساختهای داروسازی و فولادی نشان داد که جنگ هرگز پدیدهای «تمیز» نیست.
نکته تکاندهنده در این میان، روایت رسمی واشنگتن برای توجیه این فجایع بود. آمریکاییها اعلام کردند که از میان حدود ۱۳ هزار هدف مورد اصابت، بیش از ۹۹ درصد توسط سیستمهای «هوش مصنوعی» انتخاب و تایید شدهاند. در مواردی مانند مدرسه میناب، عدم بهروزرسانی اطلاعات ماهوارهای و فقدان تایید نهایی توسط نیروی انسانی، منجر به بروز این خطای مرگبار شده است. این مسئله به شدت مورد انتقاد نهادهای حقوق بشری و افکار عمومی قرار گرفت و نشان داد اتکای بیچونوچرا به فناوری در زمان جنگ، تا چه حد میتواند فاجعهبار باشد.
تلههای سهگانه ژئوپلیتیک؛ واشنگتن، تلآویو و تهران
برای درک آینده این بحران، باید به منافع بازیگران اصلی نگاه کرد؛ جایی که هر سه طرف در تلههای خطرناکی گرفتار شدهاند:
- تله اعتبار (آمریکا): ترامپ که همواره خود را یک رهبر قدرتمند نشان میدهد، در برابر مقاومت ایران دچار بحران اعتبار شده است. او برای حفظ پرستیژ جهانی و فرار از تمسخر رقبا، به شدت نیازمند یک دستاورد ملموس و فوری (مانند باز شدن تنگه هرمز و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم) است.
- تله زمان (اسرائیل): تلآویو معتقد است که زمان به نفع ایران است. اسرائیل با تمام توان لابیگری میکند تا پیش از پایان فرصت و احتمال تغییرات سیاسی در آمریکا، ترامپ را مجدداً به یک جنگ همهجانبه علیه تأسیسات هستهای و موشکی ایران بکشاند.
- تله بقا (ایران): جمهوری اسلامی درگیر یک نبرد موجودیتی است و میخواهد با پیروزی در مسابقه «تابآوری»، به آمریکا ثابت کند که گزینه نظامی کارآمد نیست و برای همیشه سایه جنگ را از سر کشور دور کند.
از ذهنیت قربانی تا عاملیت ملی؛ ما کجای داستانیم؟
در بخش دیگری از این گفتگو، به یک آسیبشناسی عمیق در سیاست خارجی پرداخته شد. آیا نظام بینالملل صرفاً یک جنگل بیقانون است که قدرتها در آن هر کاری بخواهند میکنند؟ اگر اینگونه است، پس چگونه کشورهایی مانند برزیل یا هند با وجود داشتن برنامههای توسعه هستهای، توانستهاند روابط خود را با آمریکا مدیریت کنند و زیر بار فشار نظامی نروند؟
داشتن نگاه «قربانی مطلق» و مقصر دانستن توطئههای جهانی، ما را از دیدن اشتباهات خودمان غافل میکند. در نظام بینالملل، کشورها دارای «عاملیت» هستند. عبور از «صلح منفی» (صلحی که تنها از روی ترس متقابل شکل گرفته) و رسیدن به یک «صلح مثبت» (جایی که کشورها بر اساس احترام متقابل در کنار هم زندگی کنند)، نیازمند دیپلماسی هوشمندانه، پذیرش سهم خود در بروز بحرانها و استفاده از الگوهای موفق جهانی است.
سناریوی شوم آینده؛ جنگ نقطهای یا تغییر رفتار؟
با وجود توقف فعلی، برآوردها نشان میدهد که احتمال شعلهور شدن مجدد درگیریها همچنان بالاست (حدود ۶۰ درصد). دلیل این امر، بر هم خوردن موازنه بازدارندگی و قانون «تصاعد بحران» است؛ به این معنا که تا زمانی که یکی از طرفین نپذیرد که شکست خورده است، بازی ادامه خواهد یافت.
با این حال، هدف نهایی ترامپ «دولتسازی» یا «تغییر رژیم کلاسیک» شبیه به تجربه فاجعهبار و پرهزینه آمریکا در عراق و افغانستان نیست. او به دنبال «تغییر رفتار» یا «استحاله» است؛ یعنی میخواهد زیرساختها و توانمندیهای ایران را به گونهای محدود کند که دیگر تهدیدی برای منافع آمریکا و متحدانش نباشد. اگر جنگ جدیدی آغاز شود، احتمالاً شاهد حملات نقطهای بسیار شدیدتر با هدف فروپاشی تابآوری داخلی، ترور چهرههای کلیدی، و تمرکز همهجانبه بر بازگشایی تنگه هرمز خواهیم بود. در این کارزار فرسایشی، در نهایت پیروز میدان کسی است که در برابر دردهای تحمیلشده، دیرتر تسلیم شود.
